ما بودى و بدان تسلّى يافتى ، اين است كه خداوند بر مؤمنان ثنا خوانده و شب‌زنده‌دارى آنان را در وقتى كه جهانيان در خوابند ستوده و فرموده آنان با ما در شب راز و نياز كنند و اندوه و شادى خويش بگويند ، ما هم هرچه خواهند به ايشان بدهيم ، و از هرچه ترسند ايمن داريم و خيانت چشم عارفان آنست كه بر فراق دوست نگريند ! يك چشم من از فراق يارم بگريست * وان چشم دگر بخيل گشت و نگريست ! چون روز وصال شد جزايش كردم * كآرى نگرستى و نبايد نگريست ! و خيانت چشم صدّيقان آنست كه در اين جهان چيزى به نظرشان نيكو آيد تا بدان نگرند ، زيرا هركس دوستى حق او را حقيقت بود ، چشمش از ديگران دوخته شود و چشم و گوشش از جز دوست كور و كر باشد . 78 - وَ مِنْهُمْ أُمِّيُّونَ . . . : صفت امّى بودن ( امّيت ) در اين آيه ، بيگانه را ذمّ است و نشانهء نقصان او ، ولى در مورد پيغمبر اسلام مدح است و اشاره به كمال اوست ! كه باهم نامى هم‌سائى نشود و اتفاق اسامى اقتضاى اتفاق معانى نكند ، نبينى كه خداوند خود عزّت دارد و عزيز است و يوسف را هم عزيز خواند ليكن عزّت خداوند سزاوار و شايستهء خويش و عزّت بندگان بر سزاى خويش ، و چنان كه دانيد خداوند موجود و آفريدگان هم موجود ليكن خداوند به خودى خود موجود ولى آفريدگان ، به وجود خداوند قائم و بر پا هستند نه به‌خودىخود ! 82 - وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ . . . : گفته‌اند آمنوا اشارت است به درخت ايمان و نشاندن آن در دل مؤمنان و عملوا اشارت است به شاخه‌هاى آن درخت و پروردن آن و اولئك اشارت است به بار و ميوهء آن درخت و ميوهء اين درخت نه چون ديگر ميوه‌ها است كه از سالى به سالى يك‌بار ميوه آورد بلكه اين درخت هر ساعتى بلكه هر لحظه‌اى ميوهء نو آرد ، هر يكى به از يك ديگر ! و به مزهء ديگر ! و به بوئى ديگر ! حلاوت عابدان از بار اين درخت و صفاء وقت عارفان از بار اين درخت است ! 83 - وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَ . . . : آن عهد و پيمان كه با بنى اسرائيل رفت در شرع ما هم همان عهد است و با مؤمنان اين امّت همان پيمان ، و آن به فرمان خدا اطاعت كردن و بر خلق خداى شفقت كردن ، كه در آن اطاعت بصدق عمل كردن و در آن شفقت به رفق رفتار كردن است ، و حقيقت بندگى ، خدا را به صدق پرستيدن و با مردم مدارا كردن است و چون اين صدق و رفق كار همه كس نيست و چندان آسان نبود و كارى بس بزرگ باشد ، ازاين‌رو وعدهء ثواب و فلاح به آنان داده شد تا بدان رغبت نمايند و يك‌يك آن وعده‌ها هم شمرده و نموده شد تا مؤمنان را بيشتر و بهتر شوق و استقبال باشد . [ آيات 88 - 84 ] ( تفسير لفظى ) 84 - وَ إِذْ أَخَذْنا مِيثاقَكُمْ لا تَسْفِكُونَ دِماءَكُمْ وَ لا تُخْرِجُونَ أَنْفُسَكُمْ مِنْ دِيارِكُمْ ثُمَّ أَقْرَرْتُمْ وَ أَنْتُمْ تَشْهَدُونَ . وقتى پيمان از شما ستديم كه خونهاى هم‌دينان خويش نريزيد و هم‌دينان را از خانمان بيرون نكنيد ، آنگه به پيمان خستو شديد و شما گواهى مىدهيد . 85 - ثُمَّ أَنْتُمْ هؤُلاءِ تَقْتُلُونَ أَنْفُسَكُمْ وَ تُخْرِجُونَ فَرِيقاً مِنْكُمْ مِنْ دِيارِهِمْ تَظاهَرُونَ عَلَيْهِمْ بِالْإِثْمِ وَ الْعُدْوانِ وَ إِنْ يَأْتُوكُمْ أُسارى تُفادُوهُمْ وَ هُوَ مُحَرَّمٌ عَلَيْكُمْ إِخْراجُهُمْ أَ فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْكِتابِ وَ تَكْفُرُونَ بِبَعْضٍ فَما جَزاءُ مَنْ يَفْعَلُ ذلِكَ مِنْكُمْ إِلَّا خِزْيٌ